Niets te zien

Samenvatting: Niets te zien (zoals op de achterkaft)

Een kabinet is per definitie eindig. De overgang van het ene naar het andere kabinet is daarom een strak georganiseerd ambtelijk proces. Daarin krijgt de voorbereiding en daadwerkelijke overdracht van de macht van de ene naar de andere regering invulling. Dat proces herhaalt zich met regelmaat en de verantwoordelijkheden zijn formeel volstrekt helder. De politiek is de baas, de ambtenarij is dienstbaar. Tot zover niets nieuws. Maar bij nader inzien is het ingewikkelder. Het politiek primaat is helder, maar wat als de principaal binnenkort vertrekt. De principaal is per definitie een passant, maar nu is het vertrek wel heel dichtbij. Wat betekent het vooruitzicht van een mogelijke politieke koerswijziging? Hoe gaan ambtenaren om met andere departementen en met de vele belangengroepen die snappen dat dit het moment is voor politieke agendering en die invloed proberen uit te oefenen op beleidsagenda's?
In dit boek onderzoeken we hoe de ambtelijke organisatie de politieke machtswisseling voorbereidt en ondersteunt. Dat is een verhaal over ambtelijke dienstbaarheid aan het politiek primaat. Maar bij nadere beschouwing heeft de ambtenarij hier een politieke lading. Het politiek primaat staat niet ter discussie, maar aan welke politiek is de ambtenarij dienstbaar? De zittende bewindspersoon of de volgende? Het huidige kabinet of het volgende? Hoe ver reikt de vrijheid van de ambtelijke dienst om vanuit professionaliteit en dienstbaarheid politieke ruimte te nemen om voorbij de zittende politiek te denken?

NBD|Biblion recensie

Een essay over het ambtelijke proces achter de wisseling van een kabinet. Er is op verschillende departementen met ambtenaren meegekeken hoe de wisseling van de macht plaatsvindt. Als eerste wordt de bestaande literatuur over het onderwerp beschouwd. Daarop volgend een overzicht van de feitelijke activiteiten waaruit de wisseling van de macht plaatsvindt op het niveau van het departement. Hierbij wordt behandeld welke rol het departement speelt bij het opstellen van strategische verkenningen al ver voor de verkiezingen, de analyse van de verkiezingsprogramma's en uiteindelijk het formatieproces zelf en het inwerken van de nieuwe bewindspersoon. Er wordt bij deze activiteiten bekeken waar de verantwoordelijkheid van de ambtenarij ligt. Formeel is de ambtenarij dienstbaar aan de politiek, maar in de praktijk treedt het ambtenarenapparaat ook strategisch en politiek op. De spanningen die rond het strategisch handelen van de ambtenarij optreden, zijn onderwerp van het slot van dit essay. Er is gebruik gemaakt van veel onderzoek en literatuur. Hoewel het boek toegankelijk is, is het onderwerp specialistisch. Het is vooral geschreven voor personen die professioneel met het onderwerp te maken hebben.
Wim Mantje (NBD|Biblion recensie)